Niet alle obesitas
is hetzelfde

Auteur: Nathalie Ekelmans, medisch journalist

Autosomaal dominante mutaties in de melanocortine-4-receptor (MC4R)- pathway zijn de belangrijkste oorzaak van monogenetische ernstige obesitas bij kinderen. Deze genetische deficiënties werken generaties lang door en hebben behalve gevolgen voor de gezondheid ook een sterk stigmatiserend effect, aldus prof. dr. Edgar van Mil, kinderarts-endocrinoloog in het Jeroen Bosch ziekenhuis, ’s-Hertogenbosch en verbonden aan de Universiteit Maastricht. ‘Een integrale aanpak is cruciaal om deze kinderen en hun familie te helpen.¹ Via onze netwerkaanpak proberen wij hen toe te leiden naar de juiste zorg en hopelijk uiteindelijk ook naar geschikte medicatie.’

Verder kijken dan de kilo’s, is de slogan van Van Mil. ‘Mensen die al generaties lang worstelen met ernstige obesitas en gestigmatiseerd worden als “dik, dom, gebrek aan discipline” hebben het op diverse fronten zwaar. Voor mensen met een lagere sociaaleconomische status (SES) belemmert dit hun maatschappelijke kansen nog sterker.’ Vanuit het centrum voor leefstijlgeneeskunde voor kinderen van het Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) is een netwerkaanpak ontwikkeld die meer omvat dan alleen medische zorg en verder reikt dan de kinderleeftijd. Het is een integrale aanpak waarbij het medische en het sociale domein samenwerken en de families ondersteunen in het aangaan van een gezondere leefstijl.^2,3 Dit kan gaan om leefstijlondersteuning en maar waar nodig ook om hulp bij schuldsanering, neuropsychologisch onderzoek, opvoedondersteuning of systeemtherapie.

Auteur: Jenneke van de Streek, wetenschapsjournalist

Nadat zij als ouders van een kind met het Bardet-Biedl syndroom aanliepen tegen gebrek aan informatie over de aandoening, onduidelijkheid over expertise van artsen en een inefficiënte zorg, richtten Bendert de Graaf en zijn vrouw in 2016 de Bardet-Biedl Stichting op. Inmiddels is er een polikliniek ciliopathieën voor kinderen, zijn er plannen voor een expertisecentrum, is een internationaal netwerk van experts opgebouwd en is er een begin gemaakt met een patiëntenregister voor onderzoek.

In 2013 beviel de vrouw van Bendert de Graaf van een zoon met extra vingers. De vraag aan hun artsen of het kind mogelijk een syndroom had, werd afgewimpeld, vertelt De Graaf. ‘De arts zei: “Welnee, een op de zeven kinderen heeft een extra vinger. We laten dat kind opereren en dan komt het komt goed.” Mijn vrouw maakte zich echter zorgen over de snelheid van zijn ontwikkeling en had het gevoel dat er iets niet goed was, maar zij kreeg geen gehoor.’ Totdat zij zwanger was van haar tweede kind, waarbij op de 20-weken echo cystenieren, klompvoetjes en ook een extra vinger werden gezien. De verwachting was dat het kind niet levensvatbaar was of onmiddellijk een transplantatie nodig had, waardoor De Graaf en zijn vrouw moesten besluiten om de zwangerschap af te breken.

Auteur: Nathalie Ekelmans, medisch journalist

Jaarlijks worden in Nederland 1 à 2 mensen per miljoen inwoners gediagnosticeerd met een craniofaryngeoom, een congenitaal aangelegde benigne tumor aan de hypofyse.¹ Deze zeldzame aandoening kan leiden tot hypothalame dysfunctie met vermoeidheid en obesitas als voornaamste symptomen. ‘Dit heeft grote impact op de kwaliteit van leven’, aldus Johan de Graaf, voorzitter van de Nederlandse Hypofyse Stichting. ‘Met een craniofaryngeoom op jonge leeftijd sta je 4-0 achter in het leven.’

Kinderen met een craniofaryngeoom verzuimen relatief veel school vanwege ernstige vermoeidheid en raken daardoor achter. Ze komen in korte tijd veel aan, behalen vaak met moeite een diploma en passend werk vinden is daardoor een hele opgave. Ook een relatie aangaan is niet vanzelfsprekend; de meeste ouderen met een craniofaryngeoom zijn single, weet De Graaf. Daarnaast laten studies zien dat craniofaryngeoompatiënten vaker dan mensen met een andere hypofyseaandoening te maken hebben met gezondheidsproblemen: uitval van hypofysehormonen (95%), visusproblemen (75%), obesitas (50%), neurologische uitval (25%) en epilepsie (20%).²

Hypothalame obesitas

Een van de belangrijkste risicofactoren voor hypothalame obesitas is ingroei van tumoren (preoperatief) in de hypothalamus. Hypothalame obesitas ontstaat bij 65 tot 80% van de patiënten na behandeling voor een craniofaryngeoom, hetzij na het operatief verwijderen van de craniofaryngeoom of na radiotherapie.³ De ingreep is noodzakelijk om erger te voorkomen, maar de hypothalamus raakt zodanig beschadigd dat patiënten niet meer normaal kunnen functioneren. Door de veranderde stofwisseling neemt het gewicht sterk toe en kost afvallen zeer veel moeite.

Tijd tot diagnose

De Graaf ziet in zijn werk dagelijks de gevolgen van een craniofaryngeoom en zet zich met de ongeveer zestig vrijwilligers van de Nederlandse Hypofyse Stichting en experts uit binnen- en buitenland in om meer bewustwording te creëren en onderzoek te doen. ‘We beschouwen het als onze taak om ouders zo goed mogelijk te informeren, zodat zij de artsen gerichte vragen kunnen stellen wanneer ze het vermoeden hebben dat hun kind een hypothalame aandoening heeft. Juist omdat het zo zeldzaam is – jaarlijks gaat het om “slechts” twintig kinderen – kan het lang duren voordat de diagnose wordt gesteld. Bij een kleine 40% is dat nu binnen een half jaar, maar bij bijna 8% van de gevallen duurt het langer dan vijf jaar.⁴

Auteur: Marten Dooper, medisch journalist

Bij een klein deel van de kinderen met obesitas is een genetische afwijking de belangrijkste achterliggende oorzaak. Bij deze kinderen is meer nodig dan adviezen over het aanpassen van de leefstijl. Prof. dr. Erica van den Akker en dr. Gerthe Kerkhof, beiden verbonden aan het Erasmus MC Centrum Gezond Gewicht en het Expertisecentrum Prader- Willi(-like) syndroom, geven uitleg.

Sommige kinderen hebben al vanaf hun geboorte een letterlijk onstilbare eetlust. Bij gebrek aan verzadiging kunnen ze tot brakens toe blijven eten. Hun hele dag staat in het teken van op zoek zijn naar voedsel. 'Bij deze kinderen is doorgaans sprake van genetisch bepaalde hyperfagie', legt Van den Akker uit. 'Een aangeboren genetische afwijking leidt bij hen tot een ontregeling van de eetlust, verzadiging en energieverbruik van het lichaam. Dat uit zich in een snelle toename van het lichaamsgewicht uitmondend in ernstige obesitas.'

'In de praktijk onderscheiden we twee vormen van genetisch bepaalde obesitas', vult Kerkhof aan. 'We spreken van monogenetische obesitas als er sprake is van een mutatie of variatie in één gen dat betrokken is bij het regelen van de eetlust en het lichaamsgewicht. Bijvoorbeeld een mutatie in het gen voor de leptinereceptor waardoor deze receptor niet goed wordt aangemaakt en er geen verzadigingsgevoel optreedt. [Zie ook kadertekst, red.] Dergelijke kinderen zijn te herkennen aan hun extreme eetlust en vaak een opvallend gewichtsverschil met de andere leden uit de familie. Daarnaast kan zo'n genetische afwijking onderdeel zijn van een cluster van afwijkingen, dan spreken we van syndromale obesitas. Voorbeelden daarvan zijn het Prader-Willi syndroom en het Bardet-Biedl syndroom. Deze kinderen vertonen naast de hyperfagie en daaruit voortkomende obesitas andere typische kenmerken, waaronder vaak gedragsafwijkingen, ontwikkelingsachterstanden en groeistoornissen. Al met al betreft het zeer heterogene ziektebeelden.'

Auteur: Marten Dooper, medisch journalist

Naar schatting is bij een paar procent van de ruim 2,2 miljoen volwassenen in Nederland met obesitas een mutatie of variant in één gen de drijvende kracht achter hun aandoening. Het is belangrijk deze mensen te identificeren, stelt obesitas-arts dr. Mariëtte Boon, verbonden aan het Centrum Gezond Gewicht van het Erasmus MC. 'Zij komen soms in aanmerking voor bepaalde medicijnen, terwijl bariatrische chirurgie bij hen juist wordt afgeraden.

Obesitas is in Nederland (en veel andere landen op de wereld) letterlijk en figuurlijk een groeiend gezondheidsprobleem. In 2023 voldeed 16 procent van de bevolking van 20 jaar of ouder - oftewel 2,26 miljoen mensen aan de definitie van obesitas (BMI ≥30 kg/m2), meldde het CBS eerder dit jaar.¹ Dat is drie keer zoveel als begin jaren tachtig, toen 5 procent obesitas had. Ook het voorkomen van ernstigere vormen van obesitas (BMI ≥35 kg/m2) nam toe, van 1 procent in 1981 naar 4 procent in 2023. Met name in die laatste groep is bij een klein deel van de mensen sprake van een genetische oorzaak van hun ernstige obesitas. Boon: 'De afgelopen decennia is langzaam duidelijk geworden dat mutaties in bepaalde genen de motor kunnen zijn achter het ontstaan van obesitas. Van een aantal genen, onder andere genen die coderen voor eiwitten die deel uitmaken van de MC4R-pathway, weten we inmiddels dat sommige mutaties leiden tot hyperfagie als gevolg van het wegvallen van het verzadigingsgevoel. Deze mensen ontwikkelen door hun aanhoudende eetlust al op jonge leeftijd ernstig overgewicht. En dat heeft ernstige gevolgen voor de gezondheid. Een jong kind met onbehandelde obesitas heeft, als gevolg van zich snel ontwikkelende complicaties als diabetes en hart- en vaatziekten, een levensverwachting van minder dan veertig jaar.'

Genetische test zeg niet alles

Hoe groot het percentage volwassenen met genetisch bepaalde (ernstige) obesitas precies is, valt lastig te zeggen. 'De kennis over welke genen betrokken zijn bij het ontstaan van obesitas groeit nog steeds. We weten dat 40 tot 70 procent van de aanleg voor het gewicht genetisch is bepaald. Maar dit betreft tal van genen die allemaal een beetje bijdragen; we noemen dit polygenetisch. Als we spreken over genetische bepaalde obesitas bedoelen we obesitas die veroorzaakt wordt door een mutatie in één gen of een stukje van het chromosoom oftewel een monogenetische oorzaak', legt Boon uit. 'We kennen nu vooral genen die een rol spelen bij het gevoel van verzadiging; over de genetische basis van bijvoorbeeld de vetopslag, vetverbranding of gevoeligheid voor stresshormonen weten we nog niet veel. We hebben nu zo'n twintig genen in ons testpanel voor genetisch bepaalde obesitas die we in eerste instantie testen, maar daar komen de komende jaren ongetwijfeld nog diverse genen bij. Een negatieve uitslag bij een genetische test zegt dus niet alles. In de kliniek zie ik vaak genoeg mensen bij wie het hele beeld en hun levensgeschiedenis wijst op een genetisch aangestuurde vorm van obesitas, maar bij wie we geen afwijking vinden in de geteste genen. In een tertiair centrum voor obesitas, zoals het Centrum Gezond Gewicht, vinden we momenteel bij zo'n 5 tot 10 procent van de kinderen met obesitas een aantoonbare onderliggende genetische afwijking. Waarschijnlijk is er een grote groep volwassenen met genetisch bepaalde obesitas bij wie nog nooit een genetische test is uitgevoerd. Simpelweg doordat dit nog niet zo heel lang gebeurt en deze mensen al heel lang obesitas hebben, en er niemand actie onderneemt om aanvullende diagnostiek bij hen uit te voeren.'

Contra-indicatie voor bariatrische chirurgie

Ofschoon waarschijnlijk dus maar bij een klein percentage van het totaal aantal volwassenen met obesitas sprake is van een (mono)genetische oorzaak, is het wel belangrijk deze mensen als zodanig te diagnosticeren, stelt Boon. 'De behandeling van obesitas vergt bij mensen met een genetische oorzaak een andere aanpak dan bij mensen zonder genetische oorzaak. Zo is bijvoorbeeld gebleken dat bariatrische chirurgie bij mensen met monogenetisch bepaalde obesitas veel minder succesvol is dan bij mensen met een multifactoriële obesitas. Anderzijds komen mensen op grond van het dragerschap van sommige genmutaties of variaties juist in aanmerking voor een behandeling met setmelatonide, een medicijn dat gericht aangrijpt op de MC4R-pathway en daarmee de hyperfagie vermindert. Dat is de reden dat de vorig jaar herziene richtlijn 'Overgewicht en Obesitas Volwassenen'² adviseert de oorzaken van de ziekte, waaronder dus de mogelijkheid van een monogenetische oorzaak, goed uit te zoeken om de behandeling van obesitas te verbeteren. De diagnostische tool op www.checkoorzakenovergewicht.nl kan hierbij helpen.'

Onduidelijke testuitslag

Het bovenstaande betekent overigens niet dat iedereen met (ernstig) obesitas in aanmerking komt voor een genetisch onderzoek. Boon: 'Anders dan voor kinderen zijn er voor volwassenen geen strak omlijnde criteria voor wie wel en wie niet in aanmerking komt voor een genetische test.

Onze klinische blik en het verhaal van de patiënt zijn vooralsnog de belangrijkste parameters hierbij. Wij gaan daarbij onder andere af op de antwoorden die de mensen hebben ingevuld op eerder genoemde de website 'Check Oorzaken Overgewicht'. Daarbij zijn hyperfagie en obesitas vanaf jonge leeftijd en een discrepantie met de rest van de familie voor ons rode vlaggen die wijzen op een mogelijke monogenetische oorzaak. Daarnaast kunnen factoren als verstandelijke beperking en autisme wijzen op een syndromale oorzaak van obesitas. De meest voorkomende vorm hiervan is 16p11.2 deletiesyndroom. Deze mensen testen we op de aanwezigheid van mutaties en variaties in de nu bekende genen.' Dat niet simpelweg iedereen met obesitas een genetische test krijgt aangeboden, is enerzijds vanwege de kosten en anderzijds vanwege de kans op een onduidelijke uitslag. 'Van sommige mutaties van genen weten we dat ze hyperfagie stimuleren en daardoor bijdragen aan het ontstaan van obesitas. We stuiten echter ook regelmatig op mutaties en varianten in diezelfde genen waarvan nog niet bekend is welke klinische consequentie ze hebben. Met zo'n uitslag kun je als arts op dit moment nog niet veel wat betreft de behandeling. We testen daarom alleen bij mensen bij wie de waarschijnlijkheid op een bekende genmutatie groot is. Overigens doen we in samenwerking met ons metabool laboratorium onder leiding van dr. Jenny Visser veel onderzoek naar de betekenis van genvarianten met onbekende betekenis. We onderzoeken welke invloed de variant heeft op de activiteit van het eiwit waarvoor het gen codeert. En soms blijkt dan dat ook de betreffende variant pathogeen is.'

Medicamenteuze behandeling

Zoals gezegd, mensen met bepaalde genetische afwijkingen die leiden tot obesitas komen in aanmerking voor een behandeling met setmelatonide. De criteria voor wie wel en wie niet in aanmerking komt voor een behandeling met dit middel verschillen per land. In Nederland is het geïndiceerd vanaf een leeftijd van 2 jaar bij mensen met obesitas en een bevestigde loss-of-function mutatie in het POMC- of het LEPR-gen of een genetisch bevestigde Bardet-Biedl syndroom. Boon: 'Daarnaast komen deze mensen, net als mensen met ernstige obesitas die niet monogenetisch is bepaald, in aanmerking voor een behandeling met andere anti-obesitasmedicatie waarbij momenteel de keus is uit naltrexon/bupropion en de GLP-1 analoog liraglutide 3,0 mg. Daarbij geldt overigens dat om voor vergoeding in aanmerking te komen de patiënt ook moet hebben deelgenomen aan een RIVM-erkende gecombineerde leefstijlinterventie.'

Het belangrijkste effect van de medicamenteuze behandeling is dat hierdoor de hyperfagie wordt geremd, legt Boon uit. 'Mensen met monogenetisch bepaalde obesitas zijn als gevolg van hun hyperfagie de hele dag alleen maar bezig met het onderwerp eten. Probeer je voor te stellen hoe dat is in onze huidige obesogene samenleving waarin je in elke binnenstad voortdurend tegen voedselaanbod aanloopt. Als je met de medicatie het verzadigingsgevoel kunt verbeteren waardoor de hyperfagie afneemt, komt er bij de patiënt ruimte voor andere zaken zoals het aanleren van een gezondere leefstijl.'

Steuntje in de rug

Aanhakend bij de huidige maatschappelijke discussie over het gebruik van met name de GLP-1 analoga als 'snel vermageringsmiddel', benadrukt Boon dat medicatie bij obesitas alleen ingezet moet worden bij de mensen bij wie er een duidelijke indicatie is. 'We moeten heel zorgvuldig omgaan met deze medicatie. Het is niet bedoeld om snel weer in je jurk te passen. Het is bedoeld om mensen te helpen langdurig een lager lichaamsgewicht te krijgen en daardoor hun kans op vroegtijdig overlijden te verminderen. Bij mensen met monogenetisch bepaalde obesitas, maar ook bij mensen met langdurige niet- genetisch bepaalde obesitas, zijn het verzadigingsgevoel en de eetlust zodanig ontregeld dat het niet meer lukt de leefstijl langdurig zo aan te passen dat er gewichtsafname optreedt. Als je deze mensen een steuntje in de rug kunt geven met medicatie die de verzadiging verbetert en de eetlust vermindert, vind ik dat een goede zaak. Overigens is het in de praktijk bij iedere persoon meestal een kwestie van trial en error om erachter te komen welke medicatie het best werkt. We denken dat dit samenhangt met de precieze onderliggende oorzaak van de obesitas.'

REFERENTIES

1. 1. cbs.nl. Obesitas afgelopen 40 jaar verdrievoudigd. 4 maart 2023, geraadpleegd 24 oktober 2024.
2. 2. Partnerschap Overgewicht Nederland. Factsheet van richtlijn Overgewicht en obesitas bij volwassenen. Juli 2023.

Tekst: Nathalie Ekelmans, medisch journalist

Wanneer ouders zich afvragen hoe het kan dat hun kind obesitas heeft, omdat dit verder niet voorkomt in de familie, kan een genetische test worden ingezet om de oorzaak te achterhalen. 'Genetische testen zijn steeds toegankelijker en specifiek gericht op een bepaalde aandoening', zegt prof. dr. Mieke van Haelst, klinisch geneticus in Amsterdam UMC. 'Dit geeft ons steeds meer inzicht in zeldzame ziekten.'

Welke DNA-test we bij welke patiënt inzetten, ligt helemaal aan de vraag', vervolgt Van Haelst. In 2022 richtte zij samen met collega prof. dr. Clara van Karnebeek het Emma Center for Personalised Medicine op om de therapieontwikkeling voor zeldzame ziekten te versnellen om zo ook voor patiënten met zeldzame ziekten zorg op maat te kunnen leveren. 'Bij een kind met onbegrepen obesitas gaan we na op welke leeftijd de obesitas zich ontwikkelde, of er sprake is van hyperfagie, of er meer familieleden met een ongezond gewicht zijn en zo ja, hoeveel. Als het kind zich verder goed ontwikkelt en geen spraak-taalachterstand of andere medische problemen heeft, kan de oorzaak gezocht worden in een verstoring van het leptine-melanocortine-4-receptorcircuit in de hersenen dat de voedselverzadiging reguleert. Met een genpakket voor "niet-syndromale obesitas" kunnen we de genen die betrokken zijn bij dit circuit in één keer analyseren.'

Ontwikkelingsachterstand

Soms heeft een patiënt behalve obesitas ook aangeboren orgaanafwijkingen en/of een achterstand in ontwikkeling. Van Haelst: 'Heeft een kind obesitas met daarnaast nog andere medische problemen of bijzondere uiterlijke kenmerken, aangeboren afwijkingen zoals een extra vinger of teen, een nierafwijking of een afwijking aan de genitaliën, dan kun je denken aan een syndromale vorm van obesitas. Dan testen we het "syndromale obesitas genpanel" waar ook de ontwikkelingsachterstand mee verklaard kan worden."

Genpanel voor diagnostiek van erfelijke obesita

Van Haelst: 'In 2010 ontwikkelden we het genpanel voor diagnostiek van erfelijke obesitas. Voorheen konden we bij slechts 5 procent van de patiënten met ernstige obesitas een erfelijke oorzaak aantonen, nu kunnen we dat al bij 15 procent. Wat betreft de erfelijke obesitas werken we nauw samen met het Centrum Gezond Gewicht in Rotterdam. Samen ontwikkelen we therapieën en doen we onderzoek naar de prevalentie van bijvoorbeeld het Bardet-Biedl syndroom (BBS). We willen in kaart brengen hoeveel patiënten er met dit syndroom in Nederland zijn. De schatting is dat het om circa 150 patiënten gaat, maar mogelijk liggen de aantallen hoger. Doordat we steeds specifieker kunnen testen, kunnen we ook mensen diagnosticeren die niet al de "klassieke” kenmerken van dit syndroom hebben. De BBS-genen worden behalve in het syndromale obesitas-genpanel ook in het oog- en nier-genpanel getest. We sporen daardoor steeds meer patiënten op met BBS-genafwijkingen die niet alle kenmerken van het BBS hebben, maar wellicht met alleen een oog- of nierafwijking op het spreekuur komen. Bij navraag kan dan blijken dat er na de geboorte een extra vinger of teen is verwijderd. Ik denk daarom dat de prevalentie van het BBS veel hoger ligt.'

Bardet-Biedl register

Om meer inzichten te krijgen in de verschillende kenmerken die bij patiënten met het Bardet-Biedl syndroom gezien worden, heeft het Emma Center in navolging van Britse collega's een registratiesysteem opgezet voor diverse obesitassyndromen. De Engelse BBS-database bevat gegevens van rond de 850 patiënten met het Bardet- Biedl syndroom. Van Haelst: 'We willen graag eenzelfde registratiesysteem opzetten waarbij we de gedetailleerde gegevens van de afwijkende orgaansystemen van de Nederlandse patiënten in kaart brengen. De data zijn anoniem beschikbaar voor Nederlandse zorgverleners en onderzoekers die zich bezighouden met zorg voor of onderzoek naar het Barbet-Biedl syndroom. Inmiddels hebben we de eerste tientallen BBS-patiënten geïncludeerd.'

Tekst: Jenneke van de Streek, wetenschapsjournalist

Prof. dr. Carel Hoyng is als hoogleraar oogheelkunde in het Radboudumc in Nijmegen onder meer gespecialiseerd in erfelijke ziekten van het netvlies. Eén of twee keer per jaar ziet hij een kind met het Bardet-Biedl syndroom.

Toevallig net voor het interview zag Carel Hoyng een patiëntje met kegeldystrofie dat mogelijk met het Bardet-Biedl syndroom te maken kan hebben. Daarover heeft hij later die dag een spreekuur met een klinisch genetica. Desondanks geeft hij aan dat het syndroom zo zeldzaam is dat hij slechts enkele nieuwe patiënten per jaar diagnosticeert vanwege klachten over nachtblindheid.

Verslechtering fotoreceptoren

Bij kinderen met het Bardet-Biedl syndroom uit het algemeen disfunctioneren van de trilharen (cilia) zich in het netvlies in een verslechtering van de werking van de fotoreceptoren. Meestal is er sprake van een kegel- en staafdystrofie of retinale dystrofie. De staafjes zijn van belang voor het zicht in het donker en het perifere gezichtsveld. Als deze niet of minder functioneren, ontstaat nachtblindheid en kokervisus. De kegeltjes zijn verantwoordelijk voor het zien van kleur en het scherp zien. Als deze zijn aangedaan, ervaart het kind hinder door licht, problemen met het zien van kleuren en een verminderde gezichtsscherpte.

De eerste tekenen van de oogaandoening ontstaan bij een gemiddelde leeftijd van 8,5 jaar en het beloop is progressief. Volgens Hoyng zijn de kinderen ongeveer 7 jaar later functioneel blind, wat betekent dat ze een visus hebben van 5% of minder en/of een gezichtsveld hebben van 10 graden of minder.

Nachtblindheid

Nachtblindheid is vaak het eerste kenmerk van de oogafwijking ten gevolge van het Bardet-Biedl syndroom. 'De diagnose nachtblindheid bij Bardet-Biedl wordt vaak tussen tien en vijftien jaar gesteld, iets voor de puberteit', geeft Hoyng aan. 'De ouders merken dat hun kind niet meer gaat buitenspelen als het schemert of de dagen korter worden, of dat het vaker een lamp aandoet. Kinderen zelf verzwijgen de aandoening meestal, zij willen niet abnormaal zijn. Vanwege de zeldzaamheid zien de achthonderd individuele oogartsen in het land nooit of slechts zelden een kind met nachtblindheid vanwege het Bardet-Biedl syndroom. De diagnostiek vindt plaats in een tertiair centrum. Hoyng zoekt bij nachtblindheid eerst naar aanwijzingen voor een erfelijke aandoening. Dat gebeurt met onderzoek op verkleuringen en pigmentatie in het netvlies en met een electroretinogram (ERG) waarbij de functie van kegels en staafjes wordt gemeten na een stimulus van het netvlies. Zo nodig volgt dan genetisch onderzoek.

Tekst: Nathalie Ekelmans, medisch journalist

De hypothalamus is een onderbelicht orgaan, terwijl het de kernregulator van je hele lijfelijke balans is', aldus dr. Hanneke van Santen, kinderarts- endocrinoloog in het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie en in het Wilhelmina Kinderziekenhuis UMC, Utrecht. 'De hypothalamus bevat verschillende kernen die samen de verzadiging reguleren. Is een van deze kernen beschadigd, dan leidt dit tot hyperfagie met ernstige obesitas als gevolg. Tijdige diagnose is heel belangrijk, zeker nu er meer behandelmogelijkheden komen die de kwaliteit van leven echt kunnen verhogen.

Hypothalame dysfunctie (HD) kan ontstaan door. een genetische aanleg of door een tumor die vastzit aan de hypothalamus zoals een craniofaryngeoom, een laaggradig glioom of een germinoom. De gevolgen hiervan zijn groot. HD resulteert in hypofyseproblemen, maar ook in problemen met temperatuurregulatie, dag-nachtritme, gedrag (verlies van impulscontrole), hyperfagie en adipsie, vertraagde verbranding en vaak (morbide) obesitas.^1-5 Van Santen: 'HD is een zeldzame ziekte en gaat niet alleen om obesitas; het kent "meerdere gezichten". Het is extra lastig dat er sprake kan zijn van een MC4R pathway-defect met een intacte hypofysefunctie. Ik behandel kinderen met een normale hypofysefunctie die wel een hypothalaamprobleem hebben zoals hyperfagie. Vroeger, toen ik werkte in een algemeen academisch kinderziekenhuis, zag ik misschien 9 kinderen met HD.

Dankzij centralisatie van zorg worden de meeste kinderen nu naar ons expertisecentrum verwezen. We hebben de kinderen vanaf de diagnose tot ongeveer hun achttiende in behandeling, waardoor we wel 150 kinderen kennen en patronen gaan herkennen. Jaarlijks worden er in Nederland 10 kinderen met een craniopharyngeoom gediagnosticeerd en nog eens 10 tot 15 met een tumor van een andere aard in het suprasellaire gebied, van wie de meesten bij ons in zorg zijn. Dat is het voordeel van centralisatie van zorg.'⁶

Delay in diagnose

HD kan moeilijk te herkennen zijn, juist omdat het zo zeldzaam is. Kinderen met HD kunnen hypothalaam overgewicht of obesitas ontwikkelen door de combinatie van hongergevoelens en een vertraagde verbranding, maar ook bijvoorbeeld vermoeidheid of slecht groeien. Vanuit de omgeving is er niet altijd begrip voor de moeheid en/ of het overgewicht. Zeker wat betreft overgewicht worden ouders en de kinderen zelf regelmatig gestigmatiseerd en wordt hen verteld dat zij beter op voeding en beweging moeten letten. 'Dat is natuurlijk een juist advies, maar bij hypothalaam overgewicht zal dat advies onvoldoende zijn', reageert Van Santen. 'Door onvoldoende herkenning van HD zien wij vaak een "delay in diagnose" van bijvoorbeeld een craniopharyngeoom. Ik zou (kinder)artsen willen oproepen alert te zijn op rode vlaggen van hypothalame dysfunctie.'

Colofon

Cross
Nieuwe haven 133 | 3116 AC Schiedam
Tel. 010-742 10 20
www.cross.nl

Goedkeuringsnummer

NL-DSE-2400040

Deze uitgave is met de grootste zorg samengesteld door Cross in opdracht van Rhythm Pharmaceuticals. Er kunnen echter geen rechten aan worden ontleend. Rhythm Pharmaceuticals aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid voor schade die het gevolg is van onjuistheid of onvolledigheid (in de meest ruime zin des woord) van de informatie in deze uitgave. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt worden in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Rhythm Pharmaceuticals.

Projectmanagement

Clemens van Gessel Tekst- en webredactie

Tekst

Marten Dooper, Nathalie Ekelmans en Jenneke van de Streek

Auteursrecht en aansprakelijkheid

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever, producent en auteurs verklaren dat deze uitgave op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld; evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Gebruikers van deze uitgave wordt met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren.